Trong danh mục các dự án tiêu biểu được phát lệnh khởi công tại sự kiện,  UBND Thành phố giao Ban Quản lý Đường sắt đô thị Hà Nội làm Chủ đầu tư hai dự án đường sắt quốc gia trọng điểm được Trung ương bàn giao cho thành phố Hà Nội, gồm: Dự án cải dịch tuyến đường sắt Hà Nội - Thành phố Hồ Chí Minh hiện hữu đoạn Phú Xuyên - Ngọc Hồi, xây dựng mới ga Thường Tín và Trung tâm điều hành vận tải đường sắt quốc gia; và Dự án tuyến đường sắt quốc gia vành đai phía Đông đoạn Ngọc Hồi - Kim Sơn.

Hai dự án được triển khai theo định hướng quy hoạch mạng lưới đường sắt quốc gia và Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội, có ý nghĩa chiến lược đối với tổ chức lại không gian đô thị, kết nối vùng và tạo dựng những động lực phát triển mới cho Thủ đô trong nhiều thập kỷ tới.

Việc triển khai đồng thời hai dự án nhằm hình thành hạ tầng cần thiết để tổ chức lại hoạt động vận tải đường sắt quốc gia khu vực ga Hà Nội - Ngọc Hồi, đồng thời kết nối với mạng lưới đường sắt phía Bắc qua tuyến vành đai Ngọc Hồi - Kim Sơn. Đây cũng là cơ sở quan trọng để Thành phố triển khai các dự án hạ tầng giao thông, chỉnh trang và tái thiết đô thị phía Nam.

Dự án cải dịch tuyến đường sắt Hà Nội - Thành phố Hồ Chí Minh hiện hữu đoạn Phú Xuyên - Ngọc Hồi (Dự án cải dịch), có sơ bộ tổng mức đầu tư 10.809 tỷ đồng, với mục tiêu hoàn thành vào ngày 31/3/2027.

Dự án cải dịch với chiều dài khoảng 26,5 km, cùng khoảng 3 km tuyến kết nối từ Ngọc Hồi đến tuyến đường sắt Vành đai Bắc Hồng - Văn Điển. Tuyến đường đơn khổ 1.000 mm, tốc độ thiết kế tối đa 100 km/h, khai thác chung tàu khách và tàu hàng. Dự án xây dựng 03 ga mới, gồm ga Ngọc Hồi được định hướng là ga đầu mối hành khách, ga Thường Tín là đầu mối hàng hóa và ga Phú Xuyên là ga nhường tránh. Trong đó, ga Ngọc Hồi và ga Thường Tín được tổ chức để đáp ứng yêu cầu kết nối, chuyển tải giữa các tuyến đường sắt có khổ đường khác nhau; đồng thời đầu tư hệ thống thông tin, tín hiệu và điều khiển hiện đại, gồm mạng truyền dẫn cáp quang, thông tin vô tuyến kỹ thuật số, liên khóa điện tử, mạch đường ray và đóng đường tự động, nâng cao năng lực khai thác, an toàn và hiệu quả vận tải đường sắt.

Việc cải dịch tuyến đường sắt hiện hữu từ Phú Xuyên về Ngọc Hồi tạo điều kiện giải phóng hành lang đường sắt hiện hữu, phục vụ Trục không gian Quốc lộ 1A mở rộng với quy mô 16 làn xe, đồng thời tạo điều kiện triển khai đồng bộ, kết nối với mạng lưới đường sắt đô thị theo định hướng quy hoạch.

Trong khi đó, Dự án tuyến đường sắt quốc gia vành đai phía Đông đoạn Ngọc Hồi - Kim Sơn có sơ bộ tổng mức đầu tư 27.752 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành vào tháng 12/2028. Tuyến chính từ khu vực Thường Tín đến Kim Sơn dài khoảng 31,3 km, cùng các nhánh kết nối; được đầu tư theo tiêu chuẩn đường đôi khổ 1.435 mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế tối đa 120 km/h, khai thác chung tàu khách và tàu hàng. Khi hoàn thành, tuyến vành đai phía Đông sẽ thiết lập hành lang vận tải hàng hóa liên vùng, góp phần giảm áp lực vận tải xuyên tâm, tối ưu hóa chi phí và thời gian vận chuyển, thúc đẩy phát triển công nghiệp, đô thị và các khu vực kinh tế dọc tuyến.

Với hệ thống điện khí hóa, tuyến còn góp phần thúc đẩy chuyển dịch sang phương thức vận tải hiệu quả hơn về năng lượng, phù hợp với định hướng phát triển giao thông xanh và mục tiêu giảm phát thải của Việt Nam.

Hai dự án cùng hội tụ tại Tổ hợp ga Ngọc Hồi, nơi định hướng hình thành tổ hợp giao thông đường sắt phức hợp quy mô khoảng 260 ha. Hà Nội đã thống nhất chủ trương đối với đề xuất tài trợ lập quy hoạch Tổ hợp ga Ngọc Hồi của Tập đoàn Vingroup - Công ty CP. Trong tương lai, tổ hợp này được tổ chức là điểm đầu của tuyến đường sắt quốc gia Hà Nội - Thành phố Hồ Chí Minh, tích hợp chức năng ga lập tàu của đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị, khu depot của đường sắt đô thị và khu depot của đường sắt tốc độ cao. Đây là một trong những mắt xích quan trọng để tạo không gian kết nối đồng bộ, nâng cao năng lực vận tải và khả năng trung chuyển giữa các khu vực.

Hai dự án được triển khai trong bối cảnh Hà Nội đang thực hiện nhiều dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn. Việc đầu tư hạ tầng đường sắt mới phải đi trước một bước, bảo đảm đầy đủ điều kiện về hạ tầng, kỹ thuật và điều hành trước khi tổ chức lại hoạt động chạy tàu. Yêu cầu xuyên suốt là không để đứt gãy chuỗi vận tải đường sắt quốc gia, bảo đảm an toàn vận hành và hạn chế tối đa tác động đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của ngành đường sắt.

Trước yêu cầu cấp bách về tiến độ, Hà Nội áp dụng trình tự xây dựng công trình khẩn cấp theo quy định của Luật Thủ đô và Nghị quyết số 19/2026/NQ-HĐND. Cơ chế này tạo điều kiện đẩy nhanh quá trình chuẩn bị và triển khai dự án, đồng thời vẫn bảo đảm tuân thủ quy hoạch, tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu về chất lượng, an toàn và tổ chức vận tải. Các công việc được tổ chức song trùng, với sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan Trung ương, Thành phố, đơn vị quản lý đường sắt, tư vấn và nhà thầu, nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị và đưa công trình vào triển khai.

Ban Quản lý Đường sắt đô thị Hà Nội xác định việc tiếp nhận và triển khai hai dự án là nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển hạ tầng giao thông và tổ chức không gian của Thủ đô. Ban sẽ phối hợp chặt chẽ với Bộ Xây dựng, các cơ quan Trung ương, các sở, ngành Thành phố, các địa phương, Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, đơn vị tư vấn, nhà thầu và các bên liên quan để triển khai hai dự án đúng quy hoạch, bảo đảm đồng bộ về công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật và tổ chức vận tải.

Việc khởi công hai dự án là bước đi quan trọng trong quá trình tổ chức lại mạng lưới đường sắt quốc gia, tăng cường kết nối liên vùng và tạo thêm năng lực cho vận tải hành khách, hàng hóa, logistics.

Từ hạ tầng cải dịch đoạn tuyến Phú Xuyên - Ngọc Hồi đến tuyến vành đai phía Đông Ngọc Hồi - Kim Sơn, cùng với đầu mối Tổ hợp Ngọc Hồi, hai dự án tạo thành một cấu trúc hạ tầng liên kết, góp phần hiện thực hóa định hướng phát triển mạng lưới giao thông hiện đại, đồng bộ và mở rộng không gian phát triển của Thủ đô theo Quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm.

Không chỉ xây thêm đường sắt, Hà Nội đang từng bước kiến tạo một cấu trúc kết nối mới, nơi đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị, logistics và không gian đô thị hiện đại được phát triển đồng bộ, liên kết và bền vững./.